लेखनाची आवड असणारी व्हिक्टोरिया राणी !
व्हिक्टोरिया राणीच्या नावानं मुंबईतलं व्हीटी स्टेशन ओळखलं जात असे, तिला आपल्या आयुष्यातील छोट्या मोठ्या घटना लिहून ठेवण्याची सवय होती. तिला पत्रलेखनाचीही हौस होती. संबंधितांना ती मोठाली पत्रे लिहित असे. तिच्या लेखनाच्या आवडीमुळे तिच्या आयुष्यातील अनेक घटना-प्रसंग सर्वसामान्यांना ठाऊक झाले. प्रिन्स अलबर्टच्या संगतीनं स्कॉटलंडमध्ये घालवलेले दिवस हे आपल्या आयुष्यातील अत्यंत आनंदाचे आणि सुखाचे दिवस होते, असं तिनं लिहून ठेवलंय. विशेष म्हणजे, या कालखंडात आणि पुढंही जेव्हा केव्हा एखादी समाधानकारक घटना घडत असे, तेव्हा ती लगेच आपल्या नोंदवहीत ती तपशीलवार लिहून ठेवत असे. आयुष्यातील सुखाच्या इतक्या 'सिरियस नोट्स' क्वचितच कुणी काढल्या असतील. 'लिव्हज फ्रॉम द जर्नल ऑफ आवर लाईफ इन द हायलँड्स'मध्ये तिच्या आठवणी सापडतात. स्कॉटलंडमध्ये हायलँड्स आणि लोलँड्स असे भाग आहेत. हायलँड्सला ऐतिहासिक महत्त्व आहे. हायलँड आणि लोलँडच्या भाषेतही फरक आहे. एकेकाळी तिथं मोठी लोकवस्ती होती, आता ती विरळ झाली आहे. निसर्गसुंदर हायलँडमधील वास्तव्य व्हिक्टोरियाला सुखावह वाटले नाही तरच नवल. प्रिन्स एडवर्डची ही कन्या अनेक अर्थाने भाग्यवान होती. दुर्दैवाने, तिचे तीनही भाऊ अकाली वारल्यामुळं ब्रिटिश साम्राज्ञीपद तिच्याकडं चालून आलं. ब्रिटिशांनी भारतावर कबजा केल्यानं ती भारताचीही साम्राज्ञी ठरली. तिच्या प्रभूत्वाचा कालखंड 63 वर्षांचा होता.
भारतातही जुन्या काळात अनेक महिलांनी आत्मचरित्र लिहून ठेवलं आहे. लक्ष्मीबाई टिळक (स्मृतीचित्रे), रमाबाई रानडे (आयुष्यातील आठवणी), लीलाताई पटवर्धन (आमची अकरा वर्षे), कमलाबाई देशपांडे (स्मरणसाखळी), पार्वतीबाई आठवले (माझी कहाणी), आनंदीबाई कर्वे (माझे पुराण) यांसह इतरही काहींचा त्यात समावेश करता येईल.
काही आत्मचरित्रांची वैशिष्ट्यं नमुनेदार आहेत. साहित्याचे नोबेल पारितोषिक पटकावलेल्या कार्ल स्पिटलर या स्वीस कवीनं लिहिलेलं आत्मचरित्र त्याच्या वयाच्या चौथ्या वर्षापर्यंतचीच हकीकत सांगते. स्पिटलरनं आशावादी आणि प्रेरणादायी कविता लिहिल्या. माणसाला साधारण चौथ्यावर्षानंतरच्या आठवणी तीव्रतेने स्मरतात. दात आणि पाय फुटल्यानंतरच्या घटना साधारणपणे लक्षात राहतात, असं मानलं जातं. पण स्पिटलरचं आत्मचरित्र फक्त चौथ्या वर्षापर्यंतचंच आहे.
आणखी एक गमतीदार आत्मचरित्र आहे जेम्स जॉयस या आयरिश कवी, कथाकार आणि कादंबरीकाराचं. त्याने तर बारा तासाच्या अवधीत त्यांच्या मनात जे विचार उमटले तेच टिपून ठेवले आहेत, त्याची आठशे पानं भरली. डब्लिन हे त्याचं अत्यंत आवडतं शहर होतं आणि त्याच्या लेखनात त्याचा वारंवार उल्लेख व संदर्भ येतो.
